‘ജാരസന്തതിയുടെ മുത്തശ്ശിയാകാനുള്ള ഇന്ദിരാഗാന്ധിയുടെ ശ്രമം പരാജയപ്പെട്ടു’… പത്രവാർത്ത ഏറെ വേദനിപ്പിച്ചു!! കട്ടിയുള്ള കറുത്ത മുടിയും നീളമുള്ള മെലിഞ്ഞ വിരലുകളുമുള്ള, പൂർണമായ ശരീരഘടനയുള്ള ഒരു ചെറിയ കുഞ്ഞായിരുന്നു അവൻ, പക്ഷെ ഒരു ദിവസം മാത്രമായിരുന്നു ആയുസ്, എന്തു സംഭവിച്ചാലും നമ്മുടെ കുഞ്ഞിനെ നദിയിൽ വലിച്ചെറിയാൻ ഞാൻ അനുവദിക്കില്ലെന്ന് വാശിപിടിച്ചു… സോണിയ ഗാന്ധി

ന്യൂഡൽഹി: ആദ്യത്തെ കുഞ്ഞിനെ പ്രതീക്ഷിച്ചിരുന്ന സന്തോഷവും മാതാപിതാക്കളാകാനുള്ള ഒരുക്കങ്ങളും ഒടുവിൽ വലിയൊരു ദുരന്തത്തിൽ അവസാനിച്ചതിന്റെ വേദനാജനകമായ ഓർമകൾ പങ്കുവെച്ച് കോൺഗ്രസ് നേതാവ് സോണിയ ഗാന്ധി. 1969 ജനുവരിയിൽ ജനിച്ച ആൺകുഞ്ഞ് ജനിച്ച് അധികം വൈകാതെ മരിച്ചതിനെക്കുറിച്ചും കുഞ്ഞിന്റെ മൃതദേഹം എവിടെ അടക്കം ചെയ്യണമെന്ന കാര്യത്തിൽ നേരിട്ട പ്രതിസന്ധികളെക്കുറിച്ചും ഭർത്താവ് രാജീവ് ഗാന്ധിയിൽനിന്നും കുടുംബാംഗങ്ങളിൽനിന്നും ലഭിച്ച പിന്തുണയെക്കുറിച്ചുമാണ് സോണിയ തന്റെ ആത്മകഥയായ Belonging: A Journey of Love എന്ന പുസ്തകത്തിൽ വിവരിക്കുന്നത്. ചൊവ്വാഴ്ച പുറത്തിറങ്ങിയ പുസ്തകത്തിൽ, വർഷങ്ങളോളം തന്നെ വേട്ടയാടിയ ഒരു പത്രവാർത്തയെക്കുറിച്ചും അവർ വെളിപ്പെടുത്തുന്നുണ്ട്.

1968 സെപ്റ്റംബറിൽ താൻ ഗർഭിണിയാണെന്ന് അറിഞ്ഞപ്പോൾ താനും രാജീവ് ഗാന്ധിയും അതിയായ സന്തോഷത്തിലായിരുന്നുവെന്ന് സോണിയ എഴുതുന്നു. ഭർത്താവിന്റെ അമ്മയും അന്നത്തെ പ്രധാനമന്ത്രിയുമായ ഇന്ദിരാഗാന്ധിക്കും വാർത്ത വലിയ സന്തോഷമാണ് നൽകിയത്. ഏപ്രിലിൽ മുത്തശ്ശിയാകാൻ പോകുകയാണെന്ന സന്തോഷവാർത്ത ഇന്ദിര ഒരു വിദേശത്ത് ജോലി ചെയ്തിരുന്ന സുഹൃത്തിന് അയച്ച കത്തിലൂടെയും പങ്കുവെച്ചിരുന്നു. ‘ഒരു രഹസ്യം പറയട്ടെ? ഏപ്രിലിൽ ഞാൻ മുത്തശ്ശിയാകാൻ പോകുകയാണ്. ഞങ്ങൾ എല്ലാവരും അതിയായ സന്തോഷത്തിലാണ്’ എന്നായിരുന്നു ഇന്ദിരയുടെ കത്തിലെ വാക്കുകൾ.

വാർത്ത അറിഞ്ഞപ്പോൾ ഇന്ദിര സോണിയയെ കെട്ടിപ്പിടിച്ച് ചുംബിക്കുകയും ‘ഒരു വലിയ കുഞ്ഞ് മറ്റൊരു കുഞ്ഞിനെ പ്രസവിക്കാൻ പോകുന്നു’ എന്ന് തമാശയായി പറയുകയും ചെയ്തു. ഇന്ദിരയുടെ സ്നേഹപ്രകടനത്തിൽ സന്തോഷമുണ്ടായിരുന്നെങ്കിലും ആ പരാമർശം തന്നെ അലോസരപ്പെടുത്തിയെന്ന് സോണിയ ഓർക്കുന്നു. താൻ പരമാവധി പക്വതയോടെ പെരുമാറാൻ ശ്രമിക്കുമ്പോഴും ഇന്ദിര തന്നെ കുഞ്ഞിനെപ്പോലെയാണ് കാണുന്നതെന്ന് തോന്നിയതോടെ രാജീവിനോട് ഇതേക്കുറിച്ച് ചോദിച്ചു. എന്നാൽ സ്നേഹത്തോടെയാണ് അമ്മ അങ്ങനെ പറഞ്ഞതെന്ന് രാജീവ് വിശദീകരിച്ചു.

ഗർഭിണിയായ സോണിയയുടെ കാര്യത്തിൽ ഇന്ദിര പ്രത്യേക ശ്രദ്ധ പുലർത്തി. ഭക്ഷണക്രമം മുതൽ വ്യായാമം വരെയുള്ള കാര്യങ്ങളിൽ നിർദേശങ്ങൾ നൽകി. പതിവായി നടക്കണമെന്നും ആരോഗ്യകരമായ ഭക്ഷണം കഴിക്കണമെന്നും നിർബന്ധിച്ചു. കുഞ്ഞിനാവശ്യമായ വസ്ത്രങ്ങളും മറ്റ് സാധനങ്ങളും തയ്യാറാക്കുന്നതിനും അവർ മുൻകൈയെടുത്തു. പഴയൊരു പുസ്തകത്തിന്റെ സഹായത്തോടെ കുഞ്ഞിനാവശ്യമായ വസ്തുക്കളുടെ പട്ടിക തയ്യാറാക്കി. ഇന്ദിരയുടെ അടുത്ത സഹായിയായിരുന്ന ആമി ആന്റിയോട് ഏറ്റവും മൃദുവായ മസ്ലിൻ തുണി കണ്ടെത്താൻ ആവശ്യപ്പെട്ടു. അഞ്ച് പാളി തുണികൾ ചേർത്ത് കുഞ്ഞിന് ഉപയോഗിക്കാനുള്ള ഡയപ്പർ തയ്യാറാക്കേണ്ട രീതിയും തയ്യൽക്കാരന് വിശദീകരിച്ചുകൊടുത്തു. കുഞ്ഞിന് അനുയോജ്യമായ പേരുകൾ അന്വേഷിക്കുന്നതിനൊപ്പം സോണിയയുടെ ഗർഭകാലം ശ്രദ്ധിക്കാൻ നല്ലൊരു ഡോക്ടറെയും കണ്ടെത്താൻ ആമി ആന്റിയോട് നിർദേശിച്ചു.

എന്നാൽ ഇന്ദിരയുടെ എല്ലാ നിർദേശങ്ങളും സോണിയയ്ക്ക് അത്ര സ്വീകാര്യമായിരുന്നില്ല. വ്യായാമം ചെയ്യുന്നത് ഇഷ്ടമല്ലായിരുന്നു. ആഴ്ചയിൽ കുറഞ്ഞത് മൂന്ന് തവണയെങ്കിലും കഴിക്കണമെന്ന് നിർദേശിച്ച ചീരയുടെ രുചി ഒട്ടും സഹിക്കാനായില്ല. ദിവസവും രണ്ട് വലിയ ഗ്ലാസ് പാൽ കുടിക്കണമെന്നും നിർദേശമുണ്ടായിരുന്നു. ചീര കഴിക്കുമ്പോൾ ഓരോ കഷ്ണവും വെള്ളം കുടിച്ചാണ് ഇറക്കിയിരുന്നത്. ചിലപ്പോൾ ഭക്ഷണത്തോട് പ്രതിഷേധിച്ച് പാത്രം മാറ്റിവെക്കുകയും ചെയ്തിരുന്നു. സ്വന്തം അമ്മയാണ് ഇത്തരം നിർദേശങ്ങൾ നൽകിയിരുന്നതെങ്കിൽ താൻ ശക്തമായി എതിർക്കുമായിരുന്നുവെന്നും എന്നാൽ ഭർതൃമാതാവിനോട് അങ്ങനെ പെരുമാറാനുള്ള ധൈര്യം അന്നുണ്ടായിരുന്നില്ലെന്നും സോണിയ ഓർക്കുന്നു.

മറ്റു കാര്യങ്ങളിൽ ഗർഭകാലം സാധാരണ നിലയിൽ മുന്നോട്ടുപോയിരുന്നു. കൃത്യമായ വൈദ്യപരിശോധനകൾ നടത്തിയിരുന്നെങ്കിലും പ്രത്യേക ബുദ്ധിമുട്ടുകളൊന്നും ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. ഇറ്റാലിയൻ ഭക്ഷണം ലഭിക്കാത്തതായിരുന്നു ഏക വിഷമം. അതേസമയം ഞാവൽപ്പഴം, ഫാൽസ എന്നറിയപ്പെടുന്ന ഇന്ത്യൻ ചെറിയിപ്പഴം, ഓറഞ്ച് നിറത്തിലുള്ള ശീതളപാനീയമായ ഫാന്റ എന്നിവയോട് പ്രത്യേക താൽപര്യം തോന്നി. ഒരു ദിവസം 12 ഗ്ലാസ് വരെ ഫാന്റ കുടിച്ചിരുന്നുവെന്നും സോണിയ പുസ്തകത്തിൽ പറയുന്നു.

എന്നാൽ ഗർഭകാലത്തിന്റെ ഏഴാം മാസത്തിന്റെ തുടക്കത്തിൽ കാര്യങ്ങൾ അപ്രതീക്ഷിതമായി മാറി. ഒരു ദിവസം രാവിലെ വയറ്റിൽ ചെറിയ അസ്വസ്ഥതയും വേദനയും അനുഭവപ്പെട്ടു. ഡോക്ടറെ വിളിച്ചുവരുത്തിയപ്പോൾ വിശ്രമിക്കാനായിരുന്നു നിർദേശം. എന്നാൽ വേദന ക്രമേണ വർധിച്ചു. അടുത്ത ദിവസം വൈകുന്നേരമായതോടെ സോണിയയെ ആശുപത്രിയിലേക്ക് അടിയന്തരമായി മാറ്റേണ്ടിവന്നു.

1969 ജനുവരി 18-ന് സോണിയ ഒരു ആൺകുഞ്ഞിന് ജന്മം നൽകി. സാധാരണ പ്രസവമായിരുന്നു. ജനിച്ച ഉടൻ കുഞ്ഞിന്റെ ആദ്യ കരച്ചിൽ കേട്ടതും അവനെ ഇൻക്യുബേറ്ററിലേക്ക് മാറ്റിയതും സോണിയ ഓർക്കുന്നു. പിന്നീട് രാജീവ് അവരെ കുഞ്ഞിനെ കാണാൻ കൊണ്ടുപോയി. കട്ടിയുള്ള കറുത്ത മുടിയും നീളമുള്ള മെലിഞ്ഞ വിരലുകളുമുള്ള, പൂർണമായ ശരീരഘടനയുള്ള ഒരു ചെറിയ കുഞ്ഞായിരുന്നു അവൻ. കണ്ടയുടൻ ഇരുവരും കുഞ്ഞിനോട് അഗാധമായ സ്നേഹം തോന്നിയെന്നും സോണിയ എഴുതുന്നു.

എന്നാൽ കുഞ്ഞിന്റെ ആരോഗ്യനിലയിൽ ആശങ്കയുണ്ടായിരുന്നതായി രാജീവിനെ ഡോക്ടർമാർ നേരത്തേ അറിയിച്ചിരുന്നു. ആമി ആന്റിയുടെ സാന്നിധ്യത്തിൽ രാജീവ് ഇക്കാര്യം സോണിയയെ പതുക്കെ അറിയിച്ചു. 1969 ജനുവരി 19-ന് പുലർച്ചെ 6.30-ഓടെ കുഞ്ഞ് മരിച്ചു. ആ വാർത്ത കേട്ടപ്പോൾ വിശ്വസിക്കാനായില്ലെന്നും ‘ഇല്ല, അത് സാധ്യമല്ല! എന്തിന്, എന്തിന്?’ എന്ന് താൻ ചോദിച്ചുപോയെന്നും സോണിയ ഓർക്കുന്നു.

ഇരുവരും തകർന്നുപോയി. സോണിയ നിയന്ത്രിക്കാനാകാതെ കരഞ്ഞപ്പോൾ രാജീവ് അവരെ ചേർത്തുപിടിച്ചു. വികാരങ്ങൾ പുറത്തുപ്രകടിപ്പിക്കാത്ത രീതിയിൽ വളർന്നിരുന്ന രാജീവും അന്ന് പൊട്ടിക്കരഞ്ഞു. താങ്ങാനാവാത്ത ദുഃഖത്തിൽ ഇരുവരും പരസ്പരം ആശ്വസിപ്പിക്കാൻ പോലും കഴിയാത്ത അവസ്ഥയിലായിരുന്നു.

വിവരമറിഞ്ഞ ഇന്ദിരാഗാന്ധി തന്റെ ഔദ്യോഗിക പര്യടനം പാതിവഴിയിൽ ഉപേക്ഷിച്ച് നേരിട്ട് മടങ്ങിയെത്തി. രാത്രി 11.30-ഓടെ ആശുപത്രിയിലെത്തിയ അവർ സോണിയയെയും രാജീവിനെയും ചേർത്തുപിടിച്ചു. ഏറെനേരം അവർക്കൊപ്പം ഇരുന്നു. ഇന്ദിരയുടെ കണ്ണുകൾ ചുവന്ന് വീർത്തിരുന്നുവെന്നും സോണിയ ഓർക്കുന്നു. അവർക്കൊപ്പം തുടരാനായിരുന്നു ഇന്ദിരയുടെ ആഗ്രഹമെങ്കിലും ഔദ്യോഗിക പരിപാടികൾ പൂർത്തിയാക്കേണ്ടതിനാൽ പിറ്റേന്ന് പുലർച്ചെ തന്നെ മടങ്ങി.

ആ സമയത്ത് സ്വന്തം അമ്മയുടെ സാമീപ്യവും സോണിയ ഏറെ ആഗ്രഹിച്ചിരുന്നു. രാജീവിന്റെ സഹോദരൻ സഞ്ജയ് ഗാന്ധിയും ആശുപത്രിയിലെത്തി. ചിലപ്പോൾ പരുക്കനായും അഹങ്കാരത്തോടെയും പെരുമാറുന്ന വ്യക്തിയായി തോന്നാമെങ്കിലും അദ്ദേഹത്തിന് സ്നേഹവും സഹാനുഭൂതിയും നിറഞ്ഞ മറ്റൊരു വശമുണ്ടായിരുന്നുവെന്ന് സോണിയ പറയുന്നു. തമാശക്കഥകളും കടങ്കഥകളും പറഞ്ഞ് ദമ്പതികളെ സന്തോഷിപ്പിക്കാൻ സഞ്ജയ് ശ്രമിച്ചു. ഒരിക്കൽ വയലിൽനിന്ന് പറിച്ചെടുത്ത പയറുചെടികളും ചെറുപയർ ചെടികളും ചേർത്തൊരു പൂച്ചെണ്ടും സോണിയയ്ക്ക് സമ്മാനിച്ചു. നിത്യജീവിതത്തിൽ കഴിക്കുന്ന മഞ്ഞപ്പരിപ്പിന്റെ ചേരുവകൾ എങ്ങനെയാണ് ചെടികളിൽ ഉണ്ടാകുന്നതെന്ന് കാണിച്ചുകൊടുക്കാനായിരുന്നു ഈ ശ്രമം.

കുഞ്ഞിനെ എവിടെ അടക്കം ചെയ്യും?

കുഞ്ഞിന്റെ മരണത്തിന് പിന്നാലെ രാജീവിനെയും സോണിയയെയും അലട്ടിയ മറ്റൊരു വലിയ ചോദ്യമായിരുന്നു മൃതദേഹത്തിന്റെ അന്ത്യകർമങ്ങൾ എങ്ങനെ നടത്തുമെന്നത്. ഹിന്ദു ആചാരപ്രകാരം നവജാതശിശുക്കളെ ദഹിപ്പിക്കാതെ നദിയിൽ ഒഴുക്കിവിടുകയാണ് പതിവെന്ന് രാജീവ് സോണിയയോട് വിശദീകരിച്ചു. എന്നാൽ കുഞ്ഞിനെ നദിയിൽ ഒഴുക്കിവിടാൻ സോണിയയ്ക്ക് ഒട്ടും താൽപര്യമുണ്ടായിരുന്നില്ല.

ശ്മശാനത്തിൽ അടക്കം ചെയ്യുന്നതും എളുപ്പമായിരുന്നില്ല. ക്രിസ്ത്യൻ സെമിത്തേരിയിലോ സമീപത്തുള്ള പാഴ്സി സെമിത്തേരിയിലോ കുഞ്ഞിനെ അടക്കം ചെയ്യാനുള്ള സാഹചര്യമുണ്ടായിരുന്നില്ല. ക്രിസ്ത്യൻ സെമിത്തേരി ഉപയോഗിക്കുന്നത് വലിയ വിവാദത്തിന് കാരണമാകുമെന്നും സോണിയ കരുതി. രാജീവിന്റെ പിതാവ് ഫിറോസ് ഗാന്ധി പാഴ്സി കുടുംബത്തിൽനിന്നുള്ളയാളായിരുന്നെങ്കിലും അദ്ദേഹം പാഴ്സി മതാചാരങ്ങൾ പിന്തുടർന്നിരുന്നില്ല.

ദുഃഖംകൊണ്ട് തളർന്നിരുന്ന സോണിയയ്ക്ക് തീരുമാനമെടുക്കാൻ ആദ്യം കഴിഞ്ഞില്ല. എന്നാൽ ഈ കാര്യത്തിൽ ഇരുവരും ചേർന്നുതന്നെ തീരുമാനമെടുക്കണമെന്ന് രാജീവ് ഓർമിപ്പിച്ചു. ‘ഇല്ല, എന്തു സംഭവിച്ചാലും നമ്മുടെ കുഞ്ഞിനെ നദിയിൽ വലിച്ചെറിയാൻ ഞാൻ അനുവദിക്കില്ല’ എന്നായിരുന്നു സോണിയയുടെ മറുപടി.

രാജീവിനും സുഹൃത്തുക്കൾക്കുമൊപ്പം മുമ്പ് ഒഖ്‌ല ബാരേജിലേക്ക് യാത്രകളും വിനോദയാത്രകളും നടത്തിയിരുന്ന അനുഭവം സോണിയ ഓർത്തെടുത്തു. ഒരിക്കൽ നദിയിൽ ഒഴുകിനടക്കുന്ന ഒരു പുരുഷന്റെ മൃതദേഹം കണ്ടത് അവരെ വല്ലാതെ ഭയപ്പെടുത്തിയിരുന്നു. മാലിന്യക്കൂമ്പാരത്തിൽ തങ്ങിനിന്ന മൃതദേഹം ഒഴുക്കിൽപ്പെട്ട് കരയിലേക്ക് അടുക്കുകയായിരുന്നു. വിശന്നുവലഞ്ഞ തെരുവുനായ്ക്കൾ മൃതദേഹം വലിച്ചെടുക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നതും കണ്ടു. ആ കാഴ്ച സോണിയയെ ഏറെ അസ്വസ്ഥയാക്കിയിരുന്നു. മതപരമായ ആചാരങ്ങൾക്ക് എത്രത്തോളം പ്രാധാന്യമുണ്ടെങ്കിലും സ്വന്തം കുഞ്ഞിനോട് അത്തരമൊരു വിധി ഉണ്ടാകാൻ അനുവദിക്കില്ലെന്ന ഉറച്ച നിലപാടിലായിരുന്നു അവർ.

തുടർന്ന് സഞ്ജയ് ഗാന്ധിയും രാജീവിനൊപ്പം ചേർന്ന് വിഷയം ചർച്ച ചെയ്തു. ഒടുവിൽ ഡൽഹിയിലെ മെഹ്റൗളിയിലുള്ള കുടുംബത്തിന്റെ കൃഷിയിടത്തിൽ കുഞ്ഞിനെ അടക്കം ചെയ്യാൻ തീരുമാനിച്ചു. ഇന്ദിരയുടെ അംബാസഡർ കാറിൽ കുടുംബം ഞായറാഴ്ചകളിൽ സന്ദർശിക്കാറുണ്ടായിരുന്ന സ്ഥലമായിരുന്നു അത്. രാജീവിന്റെ മുത്തച്ഛനായ ജവഹർലാൽ നെഹ്റുവിന്റേതായിരുന്നു ആ കാർ. അന്ന് കൃഷിയിടം ഏറെക്കുറെ വിജനമായിരുന്നു. ഒരു കിണറും പഴയ ചില മരങ്ങളും ഫിറോസ് ഗാന്ധി പുതുതായി നട്ടുപിടിപ്പിച്ച മരങ്ങളും അതിരുകളിൽ ബോഗൻവില്ല ചെടികളുമായിരുന്നു അവിടെയുണ്ടായിരുന്നത്.

മനോഹരമായി പൂത്തുനിന്നിരുന്ന പിങ്ക് നിറത്തിലുള്ള ബോഗൻവില്ല ചെടിയുടെ ചുവട്ടിൽ, അതിരുമതിലിന്റെ അകത്തുവശത്ത് ഇടതുഭാഗത്തായി രാജീവും സഞ്ജയും ചേർന്ന് കുഞ്ഞിനെ ആഴത്തിൽ അടക്കം ചെയ്തു. പിന്നീട് ഏറെക്കാലം കുടുംബം ആ കൃഷിയിടം സന്ദർശിക്കുമ്പോഴെല്ലാം രാജീവും സോണിയയും ആ സ്ഥലത്ത് നിൽക്കുകയും ഒരു പൂവ് സമർപ്പിക്കുകയും ചെയ്തിരുന്നു. അത് അവരുടെ ദുഃഖം പൂർണമായി ഇല്ലാതാക്കിയില്ലെങ്കിലും സംഭവിച്ച ദുരന്തം ക്രമേണ അംഗീകരിക്കേണ്ടിവന്നുവെന്ന് സോണിയ എഴുതുന്നു.

‘ജാരസന്തതി’യെന്ന പരാമർശം; വേദനിപ്പിച്ച പത്രവാർത്ത

ആശുപത്രിയിൽനിന്ന് വീട്ടിലേക്ക് മടങ്ങിയശേഷവും സോണിയയ്ക്ക് ദുരന്തത്തിന്റെ ആഘാതത്തിൽനിന്ന് മോചിതയാകാൻ കഴിഞ്ഞിരുന്നില്ല. വിഷാദവും കുറ്റബോധവും അപര്യാപ്തതാബോധവും അവരെ വേട്ടയാടി. ഇന്ദിരയുടെ ഭക്ഷണക്രമ നിർദേശങ്ങൾ കൂടുതൽ കൃത്യമായി പാലിക്കേണ്ടിയിരുന്നോ, അവർ നിർബന്ധിച്ച വ്യായാമം കുഞ്ഞിന്റെ മരണത്തിന് കാരണമായോ എന്നിങ്ങനെ പല സംശയങ്ങളും സോണിയയുടെ മനസ്സിലുണ്ടായി.

ഇതിനിടെയാണ് ഒരു പത്രവാർത്ത അവരുടെ വേദന ഇരട്ടിയാക്കിയത്. വലതുപക്ഷ പ്രതിപക്ഷവുമായി ബന്ധമുള്ള ഒരു പത്രം പ്രസിദ്ധീകരിച്ച വാർത്തയിൽ ഇന്ദിരാഗാന്ധിയെ പരിഹസിച്ചുകൊണ്ട് ‘ജാരസന്തതിയുടെ മുത്തശ്ശിയാകാനുള്ള ഇന്ദിരാഗാന്ധിയുടെ ശ്രമം പരാജയപ്പെട്ടു’ എന്നായിരുന്നു പരാമർശം.

ഈ വാക്കുകൾ സോണിയയെ വല്ലാതെ വേദനിപ്പിച്ചു. കണ്ണീരോടെ അവർ വാർത്ത രാജീവിനെ കാണിച്ചു. വാർത്ത സോണിയയെ കാണിച്ചുകൊടുത്തത് ആരാണെന്ന് ചോദിച്ച് രാജീവ് രോഷാകുലനായി. തന്റെ കുടുംബത്തെക്കുറിച്ച് ഇത്തരം അപവാദങ്ങളും ദുരുദ്ദേശ്യപരമായ വാർത്തകളും പതിവായി വരാറുണ്ടെന്നും അതൊന്നും കാര്യമാക്കേണ്ടതില്ലെന്നും അദ്ദേഹം സോണിയയെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു. ഇത്തരം വാർത്തകൾക്കെതിരെ കാര്യമായി ഒന്നും ചെയ്യാൻ കഴിയില്ലെന്നും പറഞ്ഞു. പിന്നീടുള്ള വർഷങ്ങളിലും കുടുംബത്തെക്കുറിച്ച് ഇത്തരം അപവാദപ്രചാരണങ്ങൾ തുടർന്നുവെന്ന് സോണിയ ഓർക്കുന്നു.

കാലക്രമേണ സോണിയയുടെ ദുഃഖത്തിന് അൽപ്പം ആശ്വാസം ലഭിച്ചു. 1968-ൽ സോണിയയുടെ ഗോഡ്‌മദറായിരുന്ന നടൻ അമിതാഭ് ബച്ചന്റെ അമ്മ തേജി ബച്ചൻ അവർക്ക് ഒരു നായ്ക്കുട്ടിയെ സമ്മാനിച്ചു. ഡാഷ്ഹണ്ട്- കോക്കർ സ്പാനിയൽ ഇനങ്ങളുടെ സങ്കരയിനമായ നായ്ക്കുട്ടിക്ക് രാജീവിന് ഏറെ പ്രിയപ്പെട്ടിരുന്ന പഴയ നായയുടെ പേരായ ‘രേഷ്മ’ എന്നായിരുന്നു പേര് നൽകിയത്. നായ്ക്കുട്ടിയെ പരിചരിക്കുന്നതിലൂടെ കുഞ്ഞിനെ നഷ്ടപ്പെട്ടതിന്റെ വേദനയിൽനിന്ന് അൽപ്പം ആശ്വാസം കണ്ടെത്താൻ സോണിയയ്ക്ക് കഴിഞ്ഞു. ആ വർഷം തന്നെ ദുരന്തത്തിന്റെ ഓർമകളിൽനിന്ന് മോചനം നേടാൻ സഹായിക്കുകയെന്ന ലക്ഷ്യത്തോടെ ഇന്ദിര സോണിയയെയും രാജീവിനെയും അഫ്ഗാനിസ്ഥാനിലേക്ക് കൊണ്ടുപോയി.

രണ്ടാമത്തെ ഗർഭധാരണം; എട്ടുമാസം കിടക്കയിൽ

1969 ഒക്ടോബറിൽ താൻ വീണ്ടും ഗർഭിണിയാണെന്ന് സോണിയ തിരിച്ചറിഞ്ഞു. ആദ്യത്തെ അനുഭവം ആവർത്തിക്കാതിരിക്കാൻ ഇത്തവണ പ്രത്യേക മുൻകരുതലുകൾ സ്വീകരിച്ചു. ഗർഭകാലത്തിന്റെ ശേഷിച്ച എട്ടുമാസവും സോണിയയ്ക്ക് കിടക്കയിൽത്തന്നെ വിശ്രമിക്കേണ്ടിവന്നു. പുറത്തുപോകാൻ പോലും അനുവദിച്ചിരുന്നില്ല.

ഇന്ദിരാഗാന്ധി പലപ്പോഴും ഉച്ചഭക്ഷണത്തിനും അത്താഴത്തിനുമായി സോണിയക്കൊപ്പം സമയം ചെലവഴിച്ചു. ഇന്ദിരയ്ക്ക് എത്താൻ കഴിയാത്തപ്പോൾ സഞ്ജയ് ഗാന്ധി ആ സ്ഥാനം ഏറ്റെടുത്തു. ആമി ആന്റിയും തേജി ആന്റിയും പതിവായി സന്ദർശിച്ച് പുസ്തകങ്ങളും മാസികകളും വാർത്തകളും എത്തിച്ചുനൽകി. സോണിയയ്ക്കും രാജീവിനും ഇടയ്ക്കിടെ ഫോണിൽ സംസാരിക്കാൻ കഴിയുന്നവിധം നീളമുള്ള വയർ ഘടിപ്പിച്ച ടെലിഫോണും ഒരുക്കിയിരുന്നു.

വായനയും കത്തുകളെഴുത്തും സന്ദർശകരുമായുള്ള സംഭാഷണങ്ങളുമായി നീണ്ട ഏകതാനമായ ദിവസങ്ങൾക്കൊടുവിൽ 1970 ജൂൺ 19-ന് സോണിയ രണ്ടാമത്തെ കുഞ്ഞിന് ജന്മം നൽകി. രാജീവ് ഗാന്ധിയും ആമി ആന്റിയും പ്രസവസമയത്ത് ഒപ്പമുണ്ടായിരുന്നു. പിന്നീട് ഇന്ത്യയുടെ പ്രതിപക്ഷ നേതാവായ രാഹുൽ ഗാന്ധിയായിരുന്നു ആ കുഞ്ഞ്. ആദ്യ കുഞ്ഞിന്റെ നഷ്ടത്തിന്റെ വേദനയും അതിനുശേഷമുള്ള പ്രതിസന്ധികളും കുടുംബത്തിന്റെ പിന്തുണയും തന്റെ ജീവിതത്തിലെ ഏറ്റവും വ്യക്തിപരമായ അനുഭവങ്ങളിലൊന്നായാണ് സോണിയ ബുക്കിൽ രേഖപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നത്.